Zmodernizowano Dom na Wzgórzu

Dom na Wzgórzu to miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym i symbolicznym. Położony na uboczu głównego kompleksu pałacowo-folwarcznego, w latach 1928–1945 był domem rodzinnym Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke. To właśnie tutaj, w czasach II wojny światowej, odbyły się trzy kluczowe narady Kręgu z Krzyżowej – jednej z najważniejszych grup niemieckiego oporu antynazistowskiego, która wypracowywała wizję demokratycznej, opartej na chrześcijańskich i społecznych wartościach Europy po upadku Trzeciej Rzeszy.

„Dom na Wzgórzu od momentu jego uroczystego otwarcia w 1998 roku w obecności polskiego premiera Jerzego Buzka i kanclerza Niemiec Helmuta Kohla był miejscem spotkań i refleksji nad tematami kluczowymi dla naszej Fundacji: odwagą cywilną, zaangażowaniem obywatelskim oraz siłą polsko-niemieckiego i europejskiego dialogu. Po trzech latach prac modernizacyjnych z wielką radością ponownie oddajemy tę przestrzeń odwiedzającym” – podkreśla Zarząd Fundacji „Krzyżowa”, Dorota Krajdocha oraz dr hab. Robert Żurek.

Przeprowadzona w latach 2023–2026 renowacja objęła gruntowną modernizację budynku, odnowienie pięter mieszkalnych (zgodnie z wolą Freyi von Moltke dom nadal łączy funkcje edukacyjne z mieszkalnymi dla wolontariuszy i pracowników).

Krzyżowa pozostaje jednym z najważniejszych miejsc europejskiego pojednania – przestrzenią, w której historia nie dzieli, lecz zobowiązuje. To właśnie tutaj uczymy się, że pamięć może być fundamentem porozumienia, a wspólna przyszłość – świadomym wyborem. To właśnie dzięki Państwa pracy Krzyżowa jest przestrzenią spotkań, wymiany doświadczeń i wzajemnego szacunku, gdzie młodzi ludzie mogą uczyć się odpowiedzialności, współpracy i wartości demokratycznych. Za profesjonalizm, serdeczność oraz codzienny wysiłek wkładany w rozwój dialogu i edukacji obywatelskiej składam szczere podziękowania i wyrazy najwyższego uznania. Na szczególną uwagę zasługują wszelkie działania edukacyjne i społeczne skierowane do dzieci i młodzieży w kontekście promowania wartości demokratycznych, obywatelskich i europejskich. Współczesny świat potrzebuje takich miejsc i inicjatyw, które przypominają, jak ważne są dialog, otwartość i współpraca. Dziękujemy za tworzenie przestrzeni, w której historia staje się inspiracją do budowania lepszej przyszłości. Otwarcie odrestaurowanego „Domu na wzgórzu” przywraca pamięć o tamtych, jakże trudnych czasach, o  spotkaniach – cichych, ale brzemiennych w znaczenie dla przyszłych pokoleń. To nie tylko miejsce historyczne, to także przestrzeń żywego dialogu, który kontynuuje Fundacja Krzyżowa na rzecz Porozumienia Europejskiego. Niech „Dom na wzgórzu” będzie nie tylko świadkiem historii, ale także inspiracją dla kolejnych pokoleń – by Europa pozostała wspólnotą opartą na nieprzemijających wartościach, pokoju, solidarności i wzajemnego szacunku – podkreślał w swoim wystąpieniu zastępca wójta gminy Świdnica Tadeusz Szarwaryn.

Nowe oblicze edukacji: Cztery sale, cztery perspektywy

Od 2026 roku przestrzeń edukacyjna została podzielona na cztery strefy:

• Sala 1. „Kreisau” (Sala Pamięci): Zachowano jej unikalny charakter z symbolicznym, czteroczęściowym stołem autorstwa Beaty Gryt-Tomaszewskiej i Tomasza Tomaszewskiego, odzwierciedlającym różnorodność Kręgu z Krzyżowej.
• Sala 2. „Kreisau / Krzyżowa”: Dawne pomieszczenie przejściowe zyskało zupełnie nową funkcję dedykowaną tematyce migracji i losów przesiedleńców. Narracja opiera się na biografiach dwóch kobiet: dawnej gospodyni Freyi von Moltke (zmuszonej do wyjazdu w 1945 r.) oraz Ewy Unger – Sybiraczki, powojennej mieszkanki Dolnego Śląska i współzałożycielki Fundacji „Krzyżowa”, która symbolicznie stała się nową opiekunką tego miejsca.
• Sala 3. „Krzyżowa”: W miejscu dawnej biblioteki powstała przestrzeń opowiadająca o polsko-niemieckim dialogu i narodzinach Fundacji. Wystrój zdobią m.in. historyczne fotografie z czerwca 1989 roku, regał z artefaktami oraz oryginalne fotele, na których w 1998 r. zasiadali premier Buzek i kanclerz Kohl.
• Sala 4. „Sala refleksji”: Zmodernizowana sala warsztatowa, w której tradycyjne meble zastąpiono wygodnymi pufami i siedziskami. Brak dominującego motywu wystawienniczego pozwala na realizację różnorodnych projektów edukacyjnych.

Za nową aranżację wnętrz oraz koncepcję kuratorską odpowiadał zespół w składzie: Dominik Kretschmann, Anna Kudarewska, dr Tomasz Skonieczny (kierownik projektu) oraz dr hab. Robert Żurek, przy wsparciu Komisji Doradczej pod przewodnictwem dr Annemarie Franke oraz koncepcji graficznej pracowniJAZ+ Architekci.

Za projekt przestrzeni mieszkalnej odpowiada architekt Christopher Schmidt-Münzberg, który w swojej aranżacji nawiązał do dolnośląskiej kultury, wykorzystując na przykład ceramikę z Bolesławca.

Ogród pełen znaczeń i dialog wokół historii

Zmiany objęły również otoczenie domu. Projekt wrocławskich architektek (Dagmary Żelazny, Katarzyny Kobierskiej i Julii Gawron), płynnie łączy się z krajobrazem Gór Sowich. W ogrodzie stanęły cztery nowe tablice historyczne, a także dwa ule – jeden nawiązujący do pasieki z lat 40. XX wieku, drugi dedykowany edukacji ekologicznej. Obecnie trwa tam budowa kamiennego paleniska, a kolejne elementy będą powstawały sukcesywnie do jesieni.

Prowadzona tu edukacja historyczna skupia się na współczesnym odczytywaniu dziedzictwa oporu i analizie relacji polsko-niemieckich – w tym na fakcie, że po 1945 roku zrujnowany dom stał się schronieniem dla polskich rodzin przesiedlonych z centralnej i wschodniej Polski.

Gościem honorowym był Helmuth Caspar Graf von Moltke, syn Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke, świadek historii, współzałożyciel organizacji działających na rzecz Krzyżowej oraz pojednania polsko-niemieckiego. Podczas wydarzenia została mu wręczona Odznaka Honorowa „Bene Merito”. Odznaka „Bene Merito” (łac. Dobrze Zasłużonemu) została ustanowiona 5 listopada 2009 roku jako zaszczytne wyróżnienie dla obywateli polskich oraz cudzoziemców, którzy swoją działalnością przyczyniają się do promocji Polski i jej pozycji w świecie. Odznaka może być nadana z inicjatywy Ministra Spraw Zagranicznych lub na wniosek kierowników urzędów centralnych, placówek dyplomatycznych, konsularnych, instytutów polskich lub innych jednostek podległych MSZ.

Podczas uroczystych obchodów związanych z ponownym otwarciem Domu na Wzgórzu, Helmuth Caspar Graf von Moltke otrzymał tytuł „Honorowego Obywatela Gminy Świdnica” przyznany przez Radę Gminy Świdnica (31 marca 2006 r.) na wniosek Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego. To wyjątkowe wyróżnienie, przyznawane w drodze uchwały Rady Gminy Świdnica zostało wręczone przez przewodniczącą Rady Gminy Świdnica Beatę Szyszkę, zastępcę wójta gminy Świdnica Tadeusza Szarwaryna wraz z wieloletnią wójt gminy Teresą Mazurek, która podkreślała że w 2000 roku miała zaszczyt i przyjemność jako przewodnicząca Rady Gminy ten sam tytuł wręczyć Pani Freya von Moltke, mamie Helmutha Caspara.

Zwieńczeniem wydarzenia było przecięcie wstęgi i oprowadzanie po wyremontowanej części budynku oraz nowej wystawie w Domu na Wzgórzu.

Partnerem wydarzenia była Fundacja im. Freyi von Moltke, partnerami wspierającymi powiat i gmina Świdnica oraz Konsulat Generalny RFN we Wrocławiu.